Servië: weelde met een randje
Ruig, rustig en nagenoeg ongerept: Tara National Park in het westen van Servië is een outdoorhemel.
Servië heeft een outdoor met bruine beren. En diepe kloven in het landschap en in de gezichten.
Pistool
Hij is gewapend. Niet dat Ranko Milanovic΄(24) van plan is om zijn pistool te gebruiken, maar hij heeft hem wel bij zich. Voor het geval dat. En het geval, dat heet hier de bruine beer. Ze zijn in het bergachtige Tara National Park aan de grens met Bosnië-Herzegovina ongeveer met z’n vijftigen. En met die Balkanberen weet je het nooit, zegt ranger Ranko. ,,De laatste twintig jaar zijn hier geen aanvallen meer geweest van beren op mensen, maar voor die tijd wel. Je hoeft in normale omstandigheden niet bang te zijn: beren zijn mensenschuw en ruiken je van ver. Alleen als een vrouwtje met jongen zich bedreigd voelt of bijvoorbeeld in het nauw zit, zal ze mensen aanvallen.’’
Servië – Foto Leo van Marrewijk
Da’s een hele geruststelling. Want het is natuurlijk best leuk, zo’n avontuurlijke streek met een ruig recent verleden – daarover straks meer – maar geen toerist zit tijdens een picknick te wachten op beren die ook zíjn broodjes willen smeren.
De arrangementen van Ranko en zijn collega-rangers zijn trage tochten zonder beergarantie, door het Tara National Park, dat met zijn prachtige kloven, bossen en canyons een walhalla is voor liefhebbers van slow tourism en verstoppertje spelen.
Ranko heeft wel wat hulpmiddelen om de roofdieren te traceren. Zo zijn enkele beren uitgerust met een halsband met een gps-ontvanger. In de winter is het vaak eenvoudiger om ze te spotten. ,,In heel ruige winters – het kan hier serieus koud worden – voeren we de beren een beetje bij. We hebben in het park vier voederplaatsen.’’
Drina
Tara National Park – onderdeel van de Dinarische Alpen – ligt in het westen van Servië en heeft bergtoppen tot 1600 meter. De grens met Bosnië wordt hier gevormd door de meanderende Drina, tot 1965 een woeste rivier. Na het bouwen van een stuwdam om elektriciteit op te wekken, is er een mooi meer (Perućac) ontstaan en is de Drina een prima plek om te kajakken, voor boottochtjes of raften voor beginners.
Een béétje beer houdt zich natuurlijk niet aan landsgrenzen, ook niet als die worden gevormd door een rivier. Ranko: ,,Dankzij de gps ontdekten we dat een van de beren in negen maanden ruim 2000 kilometer had afgelegd in Servië, Bosnië en Montenegro.’’ De dieren zijn vooralsnog het beste af in Servië. Ranko: ,,Hier in Tara National Park zijn de beren beschermd, je mag ze niet schieten, maar in Bosnië gebeurt dat soms wel. Gelukkig zijn de Bosniërs aan de andere kant van de rivier nu ook bezig met het maken van nationale parken, zodat het wild beter beschermd kan worden.’’ Ranko wijst naar het noorden, naar de overkant van de rivier. ,,Het eerste nationale park langs de grens wordt dat van Srebrenica.’’
Srebrenica
Srebrenica. Bij het horen van die naam slikken de Nederlandse toeristen. Srebrenica, aan de overkant van de Drina, de stad waar in 1995 naar schatting zevenduizend moslims werden vermoord, een schandvlek in de historie van de Balkan én Nederland. Nu ligt Srebrenica in de Republika Srpska, het ‘Servische’ deel van Bosnië-Herzegovina. En kunnen de inwoners zich blijkbaar weer druk maken om natuurgebieden met territoria van de beer, steenarend, gems en adder.
Tara National Park, Servië – Foto Leo van Marrewijk
Het heeft iets vervreemdends. De herinnering aan tv-beelden staat in schril contrast met het huidige plaatje, dat juist zo vredig en lieflijk oogt. Ook in de stille dorpen van Tara National Park, met een hoog toen-was-geluk-nog-heel-gewoongehalte, zijn nergens oorlogsverwoestingen te bespeuren zoals je die elders op de Balkan wel ziet. De verklaring van Ranko is simpel: ,,Aan deze kant van de rivier is niet gevochten.”
Toch laat de oorlog z’n sporen na, blijkt bij een lunch bij Stanimir en Božena Djukic in het hooggelegen dorp Jagoštica. Daarbij gaat het vooral om economische gevolgen van het wapengekletter: na de jaren van geweld en westerse sancties tegen Servië trekken nog altijd meer mensen naar de Belgrado (2 miljoen inwoners), terwijl het platteland vergrijst.
Pensioen in Servië
Stanimir (75) vult zijn oude dag met werken in zijn fruitboomgaard, eco-toerisme – samen met zijn vrouw biedt hij toeristen lunches met louter lokale producten – en het verkopen van drank.
Na de vraag of zo hard werken op je 75ste echt nodig is, tovert Stanimir – zijn karakteristieke hoofd verraadt een lang buitenleven – een milde glimlach tevoorschijn. ,,Helaas wel, ja. Maar dat is ook een beetje mijn eigen schuld. Ik betaalde altijd netjes mijn pensioen, tot de NAVO-bombardementen op Servië in 1999. Hier is uiteindelijk geen bom gevallen, maar ik was wel bang. Iedereen was bang. Het was oorlog, dus ik ben gestopt met premies betalen. Als het oorlog is, ben je bezig met overleven, niet met pensioenpremies. Maar toen ik mijn pensioen wilde gaan incasseren, kreeg ik niks. Pas nadat ik een flink bedrag bijstortte, kreeg ik weer een klein pensioentje. Te weinig om van te leven.’’
Hij vult zijn Servische pensioengat aan met het verwennen van toeristen, het oogsten van fruit – Servië is een van de grootste frambozenleveranciers van de wereld – en het stoken van rakija, het lokale goedje dat op elke Servische straathoek vloeit. Stanimir is trots op zijn speciale perenrecept, en iedereen wordt uiteraard van harte uitgenodigd om zijn smakelijke brouwsel (de wandeling daarna gaat veel makkelijker) voor de terugreis aan te schaffen. Voor het zover is, loopt hij nog even mee om zijn favoriete plek te laten zien: een duizelingwekkend uitzichtpunt even buiten Jagoštica. Ver in de diepte kronkelt de Drina. Een kajakavontuur lonkt, maar nu is het vooral een plek om stil te worden van zoveel natuurschoon.
Servië – Foto Leo van Marrewijk
Prachtige omgeving
Ook Raduka Ljeposava heeft oog voor de natuur, maar zij beziet die met een Servische – realistische – blik. Raduka zit aan een picknicktafel in haar boomgaard naast haar vervallen huisje. Tussen het weelderige groen scharrelen kippen en geiten. Ja, de omgeving is nu prachtig, beaamt ze. Maar in de winter kan het hier bar en boos zijn, als sneeuw de reis naar de dichtstbijzijnde markt (30 kilometer) onmogelijk of tot een waaghalzerig avontuur maakt.
,,Er is allang geen school meer in het dorp, dus gezinnen met kinderen zijn hier sowieso niet te vinden. Wat overblijft zijn de oudjes en af en toe een toerist’’, zegt Raduka terwijl ze haar linkerhoektand blootlacht. Dat voor sommige bewoners van de dorpen in Tara National Park nu een nieuw bestaan lonkt in het (eco-)toerisme, juicht ze vooral toe voor de toekomstige generatie. ,,Twintig jaar geleden zou ik er iets aan hebben gehad. Nu is het vooral iets voor de jongere generatie.’’
Servië: vale gieren
Die jongere generatie is ook mondjesmaat te vinden in de Trešnjica-kloof, een uur rijden noordelijk van Tara National Park. Ook al zo’n indrukwekkend wandelgebied. In het bergdorp Gornje Košlje wonen Tijomir Matic en zijn vrouw Gordana. Net als de oude Stanimir bieden ze hongerige wandelaars een overdadige lunch, met onder meer kajmak (roomkaas) in een hoofdrol. Terwijl de vale gieren enkele honderden meters hoger op een rotspunt de omgeving in de gaten houden, vertelt Matic buiten aan tafel dat het plaatselijke schooltje voor zoonlief Grozdomir nog vier leerlingen heeft. Toch denkt Matic niet aan verhuizen: hij is hier geboren en zal hier sterven. Stadse drukte en stress zijn hier ver weg en met het runnen van zijn boerenbedrijf en het ontvangen van gasten rooit hij het wel.
Servië – Foto Leo van Marrewijk
Na de lunch bij de locals gaat het in de steile afdaling op weg naar nieuwe kronkels van de Drina. Vooral over geitenpaadjes die, aan de begroeiing te oordelen, weinig worden betreden. Onderweg naar het dal is er slechts één tegenligger: schapenhoedster Milijana, die loopt te multitasken. Ze kan namelijk schapen hoeden en breien tegelijk, vertelt ze, terwijl ze triomfantelijk een lapje omhoog houdt. Het begin van een nieuwe trui.
Het tafereeltje van de breiende herderin die tegen de steile bergen omhoog klautert, is voor toeristen een idylle. Maar ook haar leven is niet zonder zorgen. Milijana vertelt bijna achteloos dat hier bloeddorstige beren rondbanjeren. ,,Ze hebben twee van mijn schapen gepakt. Daarom heb ik nu honden bij me.’’
Leo van Marrewijk schreef de tekst en maakte de foto’s.