Vakantie is een nutteloze activiteit

Tijd voor een vakantie consult bij mensen die ervoor hebben doorgeleerd.

Vakantie is nutteloos – Illustratie Pieter M. Dorrenboom

De socioloog over vakantie

Een zucht naar zingeving, betovering en nieuwe indrukken. Dáár komt volgens Vincent Platenkamp onze behoefte aan reizen vandaan. De socioloog, filosoof en gewezen lector aan de Nationale Hogeschool voor Toerisme en Verkeer in Breda: ,,De Duitse socioloog Max Weber spreekt over de onttovering van de wereld. Door de industrialisatie is de vraag wat we moeten bereiken, en welke middelen we daarvoor nodig hebben, belangrijker geworden dan de vraag waarvoor het allemaal dient.’’

,,De betekenisvraag – spiritualiteit en zingeving – is ondergesneeuwd door materiële zaken. Vroeger voorzagen beroepsverenigingen – gildes – en godsdienst in de behoefte aan zingeving. Tegenwoordig heb je andere zaken die voorzien in die behoefte. Vakantie is een daarvan, evenals voetbal en popfestivals. Dat zijn rituelen van de nieuwe betovering. Rituelen die zekerheid bieden in deze onzekere tijden en voeding geven aan de zucht naar avontuur, nieuwe indrukken, het exotische.’’

Platenkamp voegt meteen daaraan toe dat je de zucht naar avontuur niet moet overdrijven. ,,Mensen ontsnappen op vakantie zelden uit hun eigen bubbel. Nieuwe indrukken opdoen is prima, maar graag niet te ver buiten de eigen comfortzone. Heel interessant die derdewereldculturen, maar we gaan geen honger lijden in een primitief tentje tussen de muggen.’’

De historicus over vakantie

Historicus en Amerikanist Maarten van Rossem vindt vakantie een nutteloze activiteit waaraan je weinig vreugde beleeft. ,,Echtelijke ruzies, complexe reizen waarop alles misgaat, huurhuisjes waarvan niets klopt. Het concept ‘vakantie’ komt uit een tijd waarin we weinig vrije tijd hadden. Toen was het nog iets bijzonders. Tegenwoordig hebben we zeeën van vrije tijd en allemaal nutteloze activiteiten om die te vullen. Maar we gaan nog steeds, en omdat iedereen dat doet is het een competitie geworden. Zo van: ‘Waar ben jij geweest?’ En: ‘Ik heb zus-en-zo gedaan’.’’

Van Rossem ziet vakantie als een residu uit de negentiende eeuw. ,,In die tijd stuurde de Europese adel zijn kinderen op grand tour, een tocht door Europa die hen volwassen moest maken. Normale mensen kwamen bijna nooit verder dan hun eigen dorp of streek. Zij konden pas reizen toen de spoorwegen kwamen. In die tijd was er geen internet of televisie. Als je iets wilde zien, moest je erheen. Ik kan tegenwoordig naar Afrika vliegen om een olifant te bekijken, maar er bestaan prachtige documentaires waarin ik zo’n beest veel beter zie.’’

De behoefte om de wereld over te trekken noemt Van Rossem het Floortje Dessing-complex. ,,Ik vind het fijn dat zij dat doet voor de mensheid, maar het lijkt mij verschrikkelijk. Je kunt beter iets nuttigs doen. Ik beveel een stadsvakantie aan. Maar ik geef toe dat ik op dit punt enigszins afwijk van de modale burger.’’

De psycholoog over vakantie

,,Ik sta best open voor nieuwe indrukken, maar voel er weinig voor om als een legbatterijkip in een auto of vliegtuig te worden gepropt voor een veel te lange reis’’, zegt Ad Vingerhoets, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Tilburg. ,,Ik zie vakantie als een georganiseerde verplichting die voortkomt uit groepsdruk. Vroeger moest iedereen naar de kerk. En nu moet iedereen op vakantie, anders hoor je er niet bij.’’

Vingerhoets is gespecialiseerd in thema’s als stress, emoties en welbevinden. Zeventien jaar geleden deed hij onderzoek naar waarom mensen vaak ziek worden aan het begin van hun vakantie. Conclusie: het bleek te maken te hebben met de afname van de aanmaak van adrenaline tijdens momenten van ontspanning. Gevolg: de weerstand neemt af.

Vingerhoets, die bedenkingen heeft bij het fenomeen vakantie, wijst op twee factoren die de vakantiepret kunnen drukken: stress en heimwee.

,,Heimwee is een vorm van stress die verwant is aan verschijnselen als rouw en liefdesverdriet. Je kunt daardoor letterlijk doodziek worden, mede doordat mensen met heimwee vaak slecht eten en slecht slapen. Er zijn getuigenissen dat tijdens oorlogen in voorgaande eeuwen meer soldaten in huurlegers overleden aan heimwee dan door gevechtshandelingen.’’

Ook vakantiestress moet je niet onderschatten, vindt Vingerhoets. ,,Reizen, vooral naar landen waar je de gewoontes niet goed kent, is verlies van controle. En verlies van controle is de nr. 1-oorzaak van stress. Je hoort vaak dat mensen op vakantie gaan om de accu op te laden, maar door de vakantiestress is er eerder sprake van energieverlies.’’

Vingerhoets refereert aan een onderzoek van de Hogeschool van Toerisme in Breda naar de weldadige werking van vakantie. ,,Daaruit blijkt dat het gevoel een lekker opgeladen accu te hebben na een vakantie slechts enkele dagen duurt. Waarom? Omdat mensen geconditioneerd zijn in bepaalde settings. Terug in hun eigen bed, hun eigen stoel, hun eigen kantoor, schieten ze automatisch terug in oude gewoontes. Als je thuis slecht slaapt en op vakantie heerlijk, slaap je gewoon weer slecht zodra je in je eigen bed en naast je eigen partner ligt.’’

Vingerhoets wil best toegeven dat je op vakantie afstand kunt nemen van de dagelijkse stress. ,,Je kunt je creativiteit voeden doordat je hoofd en agenda minder vol zijn. Het is ook best inspirerend om natuur en cultuur te bewonderen die niet op fietsafstand is te aanschouwen. Maar ga dan niet op zo’n overvolle camping staan met 10 centimeter ruimte tussen de tentjes. Voor mijzelf geldt: hoe minder zielen, hoe meer vreugd. Als ik al op vakantie ga zoek ik rust. Een rustig plekje, lekker weer, een goed boek en een boterham met kaas, en ik ben gelukkig.’’

De filosoof over vakantie

Volgens Marli Huijer, hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en voormalig Denker des Vaderlands, is de behoefte om op vakantie te gaan cultureel bepaald. ,,Wij leven in een verhalende cultuur. Al duizenden jaren vertellen wij elkaar over helden die de wereld intrekken, fantastische dingen ontdekken en met prachtige verhalen thuiskomen. Vroeger konden alleen Odysseus of Aeneas dat, maar tegenwoordig kunnen we allemaal reizen. Nu willen wij allemaal dat heldenverhaal leven. Ook wij moeten die horizon voorbij, want daar ligt het avontuur. We vinden dat avontuur de luikjes in het hoofd opent en de horizon verbreedt. En daardoor zou je een beter mens worden.’’

Als je dat avontuur wilt beleven en ‘het vreemde’ wilt zien, moet je je vakantie wel goed voorbereiden, vindt Huijer. ,,Je moet jezelf in je bestemming verdiepen, zodat je een gevoel kunt krijgen bij al die vreemde dingen die je gaat zien. Iemand die onvoorbereid een week naar Rome gaat, ziet waarschijnlijk alleen de meest oppervlakkige toeristische dingen. Je krijgt dan weinig mee over hoe mensen er vroeger leefden of hoe ze dat nu doen.’’

Tekst Samuel Bom en Mark Roos | Illustratie Pieter Dorrenboom