De mooie dorpen van de Italiaanse streek Molise

Lass u munn cumm lu truove, zeggen de bewoners, laat de wereld achter zoals je ’m aantrof. Die houding is zowel de zwakte als de kracht van Molise.

Stevig eten in Molise

Niet voor de poes, en al helemaal niet voor koolhydraatonthouders: met het eten dat op tafel verschijnt kun je in één lange trailrun de Apennijnen over. Aardewerken schalen barstensvol zetmeel en andere koolhydraten worden aangevoerd: bonensoep (ribotilla), andijvie-aardappelhutspot (pizza minestra), en pasta met paddenstoelen, kastanjes, pompoen en worst. Het dessert is een custardpudding met in alcohol gedrenkte lange vingers en het toetje na het toetje is een walnotenkruidenlikeur, gevolgd door een suikerklontje overgoten met iets gifgroens.

Molise is een streek van boeren, al eeuwen lang. Daar werken op het land in de bergen hongerig maakt, eet iedereen stevige kost. Drie keer per dag, liefst een gerecht of zes, van allerminst luchtige samenstelling.

Aardbevingen in Molise

Zo heftig en heerlijk begint deze reis in Campobasso, de hoofdstad van de regio. 700 meter boven zeeniveau, een van de koudste steden van centraal Italië. Naar drie kanten strekken de Apennijnen zich uit, en tot aan die bergen bestaat het land uit heuvels. Groen opbollend, net reuzenmolshopen, met op de toppen pastelkleurige dorpen, als restjes fruithagel achtergebleven. Een binnenland vol schitterende dorpen, een kust om te zoenen. En toch loopt Molise leeg. Wat is hier aan de hand?

,,In een ver verleden ging het nog goed met Molise’’, zegt Claudio. Hij is een van de laatste bewoners van Altilia, een stad die al rond de 5de eeuw voor Christus werd gesticht, gelegen in een grassige vallei. Beschut achter stevige stadspoorten liggen de resten van huizen, een theater, thermen en een marktplaats, alles omringd door metersdikke muren. Tienduizend mensen leefden er ooit, nu nog maar een stuk of tien. ,,Grote boosdoener zijn de aardbevingen’’, vertelt Claudio. ,,Ze vormen de rode draad van onze geschiedenis. We hebben nu eenmaal de pech bijna bovenop twee botsende aardplaten te liggen.’’

Puzzelstukken

Hij herinnert zich nog de schuillessen op school – het beste maakte je je klein midden onder de tafel. Het Pompeï van Sepino wordt Altilia genoemd, naar het dorp iets hogerop in de bergen. Hier woonden de Samnieten, verre voorouders van Claudio, een volk dat door de Romeinen werd verdreven.

Claudio wil het wel even laten zien, hij heeft de tijd. In een fontein aan de rand van Sepino stroomt kraakhelder water, rechtstreeks afkomstig uit de bergen. Er zijn opvallend veel luiken gesloten. Claudio: ,,Veel huizen zijn door de bewoners verlaten, sommige worden verhuurd als vakantiehuizen.’’ Ergens wappert een wasje, zoals het hoort in Italië. Een kat schiet weg. Wat mannen lummelen rond een bank in de schaduw, vlakbij de Santa Cristina, Sepino’s kerkje. Het is net als veel andere kerken opgebouwd met wat er aan stenen voorhanden was. ,,Door al die bevingen zijn onze kerken puzzelstukken voor historici’’, zegt Claudio.

De tratturi van Molise

Wie in Sepino vraagt naar de mooiste wandelroutes in de omgeving, maakt kennis met de tratturi van Molise, brede graspaden waarover herders met hun kuddes trokken, vanuit Abruzzen via Molise naar Apulië.

De transumanza (veeverhuizing) is nog steeds een enorme gebeurtenis, twee keer per jaar. Wolken stof, ontelbare pootjes, een veelvoud aan hoeven van duizenden dieren. ,,Nu kunnen er ook toeristen mee’’, zegt Claudio, ,,maar vroeger was het serieuze business. Toen de koningen belasting gingen heffen aan de poorten van de dorpen, stroomde er veel geld in het laatje.’’

Prachtig wandelen

De koningen bepaalden ook de breedte van de paden – 110 meter – en er kwamen taveernes en kloosters langs de route. ,,Je kunt er nu prachtig over wandelen.’’ Hij wijst. Een lichtgroen vlassig pad, net zichtbaar in het verder malsgroene gras, verdwijnt richting Frosolone.

Hemelsbreed ligt Frosolone 25 kilometer van Sepino, maar veel meer kilometers als je de slingerwegen door de heuvels neemt. De hellingen zijn begroeid met vlassig gras, het is middag, de zon schijnt erop los. Maar té warm wordt het niet, met dank aan het briesje van zee. De eerste stop op weg naar Frosolone is het museum annex geurlab in Sant’Elena Sannita, waar ze het fijne weten van de combinatie zon en zeebries. ,,Niet alleen aardappels, linzen en druiven houden ervan, ook onze kruiden.’’ Op de helling onder het dorp is een tuin aangelegd met rozemarijn, tijm en marjolein. In het geurlab maken ze er parfums van die tot in Parijs naam hebben gemaakt.

Ciao!

Vanuit het niets duikt op een volgende helling Macchiagodena op. Eén huis, één bewoner, twee honden, een kudde schapen. De duim van de herder gaat de lucht in. Ciao! Langs het pad wijzen bordjes naar zijn oude herdersschuur waar mozzarella te koop is, en naar een piepklein bergkerkje, waar op zondagen nog steeds diensten worden gehouden. De meeste bezoekers komen uit Frosolone, het dorp in het dal, waar ene Rosa een b&b runt.

Rosa is een vrouw met rimpels en omhelsarmen. Met blote handen mengt ze aardappelen, bloem, zout, ei en olie. Ze snijdt het deeg in stukjes, rolt dat met haar vingers uit tot cavatelli (schelpjes). Op haar terras staan lange tafels vol glazen, borden en kleurige schalen; buren en vrienden eten mee. Eerst scattone (warme wijn met slierten pasta) en stevig brood met pecorino (schapenkaas), dan sagne e fagioli (pasta en bonen) gevolgd door arrosticini (schapensaté) en toe een likeurtje met een baksteenvormig stuk taart.

Jongeren trekken weg uit Molise

,,Kom je naar Molise, dan zul je drie keer huilen’’, zegt Rosa. ,,Als je aankomt (is dít het?), als je weggaat (wat mooi was het!) en tot slot thuis (ben ik zoveel aangekomen?).’’ Zij kookt hier waarschijnlijk nog jaren, maar net als elders in deze regio trekken steeds meer jongeren weg. Die willen werk, hebben het gehad met de smalle steegjes, de oeroude kinderkopjes, de gietijzeren sprookjeslantaarns – en met het land dat niets meer opbrengt ook al is het precies wat toeristen willen: authentiek en fotogeniek. ,,Maar waar blijven ze?’’ vraagt ook Rosa zich af.

Ze vertelt over al het moois dat Molise te bieden heeft. Badplaats Termoli heeft vissershuisjes die op stakige poten in zee staan en schitterende straatjes vol bloemen en planten. In bergdorp Oratino kijk je uit over dertig andere dorpen, en richten gepensioneerde scalpelino’s (steenhouwers) hun oude steengroeve in als museum.

Het messenmuseum van Molise

In Frosolone kun je nog de laatste messenmakers aan het werk zien, het dorp is beroemd om zijn vakmanschap. Dat gebeurt in het messenmuseum, waar ze demonstraties en rondleidingen geven. Trotse mannen zijn het, met spierballen en een goed verhaal. ,,Wist je dat Mike Tyson zijn vrouw heeft vermoord met een mes uit Frosolone?’’ vraagt een van hen in de werkplaats van het museum. Intussen slaat hij met wat mokerslagen een gloeiend stuk ijzer in model.

Verderop in de heuvels ligt Ferrazzano, een dorp van kantklossers en enkele enthousiaste ondernemers. Die hebben de koppen bij elkaar gestoken om de streek (weer) aantrekkelijk te maken voor jongeren. De plannen variëren van een bibliotheek opzetten tot de biolandbouw een impuls geven en misschien ook wat vertier verzinnen voor toeristen. Maar over die plannen is niet iedereen enthousiast. In Molise moet je niet zijn met wilde plannen, vindt een bewoner met dromerige blik. ,,Een kabelbaan door de bergen? Workshops beeldhouwen of pasta maken? In Molise leven we het leven zoals het komt. Al eeuwenlang. Lass u munn cumm lu truove, zei mijn grootvader, ,,laat de wereld achter zoals je ’m aantrof. Zoals het altijd was, is het goed. Het is onze kracht, maar ook een beetje ons probleem.’’

Op reis naar Molise?

Van Schiphol vlieg je in 3,5 uur naar Napels. Prijzen vanaf pakweg 150 euro. Napels-Campobasso is ruim 130 kilometer. Een auto een week huren kan vanaf 100 euro (Fiat 500). Campobasso en de beschreven dorpen liggen circa 40 kilometer uit elkaar. De opties voor overnachten in Molise lopen uiteen van prima hotels tot sfeervolle b&b’s en landelijke agriturismo’s. Zie ook: www.agriturismo.it.

Het familiebedrijf Molise Tours/Omega Travel biedt georganiseerde reizen en reizen op maat. Zie ook: www.molisetoursnc.it; [email protected] (ook Engelstalig). Voor avontuurlijke wandel/outdoor/jeeptochten: www.moliseexplorer.com (Engelstalige gidsen). Zie ook: www.enit.it (alleen Duits- en Engelstalig)

Dit artikel werd geschreven door Nanda Raaphorst